|
Oruçla ilgili merak ettiğiniz sorulara cevaplar
DR. JALE ŞİMŞEK
 Oruç
kimlere farzdır?
Namaz mükellefiyeti (yükümlülüğü) için geçerli olan şartlar oruç için de
geçerlidir. Yani oruç mükellefiyeti için; Müslüman olmak, ergenlik (bulûğ)
çağına girmiş olmak ve akıllı (aklî olgunluk düzeyi) olmak, oruç tutmaya
güç yetirecek durumda olmak gerekmektedir.
Ergenlik
çağına gelmemiş olan çocukların oruç tutmaları şart olmamakla beraber
bedenî durumları göz önüne alınmak şartıyla oruca alıştırmak ve ısındırmak
amacıyla ara ara oruç tutmalarını istemek uygundur. Hasta ve yolcu olan
kişiler isterlerse oruç tutmayabilirler. Fakat hastalık ve yolculuk
durumları bittikten sonra tutmadıkları oruçlarını Ramazan ayı dışında kazâ
ederler. Gebe ve emzikli (süt veren) kadınların durumu da böyledir.
Kimler tutmayabilir?
Bazı durumlarda Ramazan ayı orucunu tutmamaya müsaade edilmiştir. Bu
durumlar şunlardır:
1- Seferî (yolcu) olmak,
2- Hasta olmak (doktorun; ‘oruç tutamazsın’ dediği haller),
3- Gebe ve emzikli olmak,
4- Yaşlanmış olmak,
5- İleri derecede açlık ve susuzluk,
6- Zor ve meşakkatli işlerde çalışmak.
“Mesleği gereği sürekli olarak yolcu olan kişi oruç tutmayabilir mi?”
diye sorulacak olsa cevabı şudur: Böyle bir işi olan kişinin öncelikle
sağlığı açısından bir sıkıntı ve zarar görmeyecekse oruç tutması daha
faziletli görülmüştür. Sıkıntı ve zarar söz konusu olduğunda oruç tutmaz
ve tutmadığı oruçların fidyesini verir.
1. Oruca
ne zaman niyet edilir?
Hanefîlere göre; Ramazan orucu, nâfile oruçlar ve vakti belirtilmiş adak
oruçlarının niyet etme vakti gün batımından başlayıp ertesi günün kuşluk
vaktine hatta öğle namazı vaktinin girmesinden az önceki vakte kadar devam
eder. Öğle namazı vakti girdikten sonra artık hiçbir oruca niyet
edilemez.
Şâfîlere göre; Ramazan orucu, kazâ orucu ve adak orucuna geceden niyet
etmek şarttır. Fakat nâfile oruca zevalden önceye kadar niyetlenmek
câizdir.
2. Orucu
bozan şeyler nelerdir?
Orucun anlamı ve temel unsuru; yemekten, içmekten ve cinsel ilişkilerden,
zevklerden uzak durarak, insan nefsinin bunlardan mahrum bırakılmasıdır.
Bunun ihlali orucu bozar.
3. Sadece kazâyı
gerektiren
şeyler nelerdir?
Beslenme anlamı ve amacı taşımayan ve yenilip içilmesi alışılmış olmayan,
yani insan tabiatının eğilim göstermediği şeylerin yenilip içilmesinden
oruç bozulur, fakat bu oruç için sadece kazâ gerekir. Örneğin; çiğ pirinç,
hamur, un, ham meyve yemek, kabuklu fındık, ceviz… gibi şeyleri yutmak
orucu bozmakla beraber kefâret gerektirmez. Ağza giren yağmur, dolu, karı
isteyerek yutmak da orucu bozar, fakat kefâret gerekmez. Kusma, kasıtlı
olarak meydana gelir ve ağız dolusu olursa orucu bozar, sadece kazası
yapılır, kefâret gerekmez. Kasıtsız kusmalar orucu bozmaz. Kişi oruçlu
olduğunun bilincinde
olduğu
halde abdest suyundan yanlışlıkla içse, denizde yüzerken su yutsa, banyo
yaparken ağzına aldığı suyu yutsa orucu bozulur, kazâsı gereklidir.
Sahura kalkmış kişi, imsak vaktinden habersiz yeyip içerken vaktin
geçtiğini öğrense orucu bozulur ve o günkü orucu kazâ etmesi gerekir,
kefâret gerekmez. Unutarak yiyip içtikten sonra orucunun bozulduğunu
zannedip yiyip içmeye devam edildiği veya cinsel ilişkide bulunulduğunda
oruç bozulur, kazâsı gereklidir.
Gece niyetlenmeyi unutup gündüz niyetlendikten sonra, bu niyetin geçerli
olmadığına kanaat getirip yiyip içmek, cinsel ilişkide bulunmak orucu
bozar, kazâ gerekir, kefâret gerekmez. Oruçlu bayanın regl (aybaşı)
kanaması başlasa orucu bozulur, kazâsı gereklidir.
Aniden sancılanan, dayanılmaz ağrılar içinde kalan oruçlu kişi; sağlığı
için gerekli ilaçları içerek orucu bozar. Bu orucun kazâsı gereklidir,
kefâret gerekmez.
Bayılma ve delirme hali orucu bozar. Fakat bu durumlar mükellefiyetin ön
şartı olan ‘bilinci’ ortadan kaldırdığından bilinçsiz günlerin orucu,
dolayısıyla kazâsı da yoktur.
4. Kazâ
ve kefâret
gerektiren durumlar nelerdir?
Orucu bozup hem kazâ hem de kefâreti gerektiren hallerin başında; Ramazan
günü oruçlu veya farz bir oruca niyetli iken yapılan cinsel ilişkidir. Bu
konuda bütün fıkıh mezhepleri görüş birliğine varmışlardır.
Bir şey yiyip içmenin kefareti konusu mezhepler arasında tartışmalı
olmakla beraber Hanefî mezhebi; bilerek isteyerek bir şey yeyip içmeyle
bozulan oruç için kazâ ve kefâretin gerektiğini söyler.
Örneğin; kişi tam bir şey yiyor, içiyorken imsak vaktinin girdiğini anlasa
hemen yemeyi ve içmeyi kesmelidir. Bile bile devam edecek olsa, Hanefî
imamlara göre bu durum kazâ ve kefâreti gerektirir. Ayrıca iftar vaktinin
girdiğini zannedip orucunu açan kişi için de kazâ ve kefâret gerekir.
Şâfîi mezhebine göre ise; sadece kazâ gerekir.
5. Orucu mazeretsiz olarak
kasten bozmanın kefâreti nedir?
Bir mazeret olmaksızın bilerek, isteyerek yeme, içme veya cinsel
birleşmeyle oruç bozmak dinen bir hata olup telâfisi için Hanefî mezhebine
göre; peş peşe 60+1 (2 Kamerî ay+1 gün) gün oruç tutmak zorunluluğu
vardır. Yani bir sebep olmaksızın niyetlenilmiş (başlanmış) farz bir
orucu bozmanın cezası ara vermeden iki ay oruç tutmaktır. Ayrıca bozulan
oruç için de kazâsı (bir gün) ilâve edilir, böylece kefâret 61 güne
tamamlanır. Kefâret borcu olan kişinin oruç tutmaya “gerçekten” gücü
yetmezse; o vakit altmış fakiri doyurmalıdır. Doyurmak için yemek
verebileceği gibi, kefâretini parasal olarak da ödeyebilir. Kefâretin
parasal tutarı bir veya birkaç kişiye pay edilebilir. Önemli olan kefâret
verilen kişilerin fakir, yoksul kişiler olmalarıdır.
Şâfîi mezhebi; sadece bilerek cinsel ilişkiyle bozulan orucun kefâretini
ister.
6. Unutarak
yemek-içmek
orucu bozar mı?
Unutarak bir şey yemek ve içmekle oruç bozulmaz. Peygamberimiz oruçlu
olduğunu unutarak yiyip içenlerin oruca devam etmelerini, onları Allah’ın
yedirip içirdiğini söylemiştir. Unutarak bir şey yiyen veya içen kişi
oruçlu olduğunu hatırladığında hemen yemeyi keser ve orucuna devam eder.
7. İğne
ve serum orucu bozar mı?
İğne veya damar yoluyla alınan ilaç, serum veya aşı vücudun içine
akıtılmış olmaktadır. Bunlar beslenme sayılmamakla beraber vücudu
güçlendirdikleri kesindir. Bu şekilde alınan ilâç Ebû Hanîfe’ye göre;
orucu bozar ve kazâ gerektirmekle beraber kefâret gerektirmez.
Buna mukabil olarak Ebû Yûsuf ve Muhammed’in; “derin yara üzerine sürülen
merhemin orucu bozmayacağı” görüşünü esas alanlar, iğneyle vücuda ilâç
zerk edildiğinde orucun bozulmayacağını söylemişlerdir. Eskiden fetvahâne
ve daha sonra 1948 yılında Ezher Üniversitesi Fetva Komisyonu “vücudun
tabii deliklerinin dışında vücuda giren bir şeyin orucu bozmayacağı”
yönünde fetva vermiştir.
Bu noktadan hareketle; astım ve nefes darlığı için ağza sıkılan sprey,
zerrecikler halinde içeri girmekle beraber ilâcın akciğerden öte gitmediği
ve mideye ulaşmadığı, gıda ve susuzluk gidermediği göz önünde tutulduğunda
bunların orucu bozmayacağı ileri sürülmüştür.
Hangi görüş ile ibadet edilirse edilsin, tercih, karar ve sorumluluk
mükellefe aittir.
8.
Yıkanmak orucu bozar mı?
Yıkanmak, duş almak, yüzmek orucu bozmaz. Ancak ağza kontrolsüz su
kaçırmamak ve yutmamak şartıyla. Peygamberimiz oruçluyken gusül almış,
yıkanmıştır.
9. Oruçlu iken uykusunda
ihtilâm olan veya cünüp
olarak sabahlayan
kişinin durumu nedir?
Oruçlu iken ihtilâm hali yaşayan veya cünüp olarak sabahlayan kişi
uyandığında gusül abdestini alır ve orucuna devam eder.
10. Astım
hastalarının
ağızlarına püskürttükleri
sprey orucu bozar mı?
Astım hastalarının nefeslerini açmak için ağızlarına sıktıkları sprey
orucu bozmaz. İzahı yukarıda bulunmaktadır.
11.
Parfüm ve kolonya
orucu bozar mı?
Parfüm ve kolonya Hanefî mezhebine göre; orucu bozmaz ve zarar vermez,
Şâfîi mezhebine göre ise; haramdır, çünkü bu maddeler necis olarak
belirlenmiştir. Kullanılmasına cevaz verilmez.
12.
Oruçlu kimse diş
tedavisi yaptırabilir mi?
Oruçluyken diş tedavisi yaptırmak; tedavi esnasında ağızda biriken kan ve
suyun yutulmaması şartıyla orucu bozmaz.
13. Diş
fırçalamak orucu bozar mı?
Oruçlu iken ağız ve diş temizliğinin diş fırçası ve diş macunu kullanarak
yapılması oruca zarar vermez.
14. Sakız çiğnemek
orucu bozar mı?
Önceden çiğnenmiş, şekersiz, tatsız bir sakızın çiğnenmesi orucu
bozmamakla
beraber
yutulma tehlikesi bulunduğundan mekruh sayılmıştır.
15. Kan
aldırmak
orucu bozar mı?
Esasta kan aldırmak orucu bozmamakla birlikte, oruçlunun direncini
düşürdüğü ve güçsüz düşürdüğü için mekruh görülmüştür.
16.
Kusmakla oruç bozulur mu?
Mide içindeki gıdanın kendiliğinden dışarı atılması, yani kusma irade dışı
gerçekleştiğinde oruç bozulmaz.
17.
Makyaj yapmak veya
yaptırmakla oruç bozulur mu?
Oruçluyken makyaj yapmak orucu bozmaz.
18.
Uçakla seyahat eden
oruçlu şahıs iftarını nasıl yapar?
Uçmakta olan oruçlu şahıs, üzerinden geçmekte oldukları ülkede iftar vakti
girdi ise, bu duruma itibar ederek orucunu açar.
19.
Orucu bozan
şeyler nelerdir?
Hanefî mezhebine göre orucu bozan şeyler; hata ile bir şey yemek, içmek,
bir şey yutmak (yüzerken su yutmak, tadına bakarken yemeği yemek, gusül
veya abdest alırken su içmek, ağza giren karı, yağmur suyunu yutmak…gibi).
Hayız (regl) görmek, doğum yapmak, bayılmak, delirmek, kendini isteyerek
ağız dolusu kusturmak (ağız dolusu olmazsa bir şey olmaz), fitil takmak,
imsak girdiği halde hata ile yiyip içmeye devam etmek orucu bozar.
20. Orucu
bozmayan
güncel şeyler nelerdir?
Tırnak, saç, sakal kesmek. Vücut temizliği yapmak, saç boyamak, oje
sürmek, göze sürme çekmek, yüze makyaj yapmak, çiçek, esans, misk
koklamak, öpmek, gülmek, şakalaşmak, bağırmak, ağlamak, biriktirilmemiş
tükürüğü yutmak, diş fırçalamak, göze ilaç damlatmak, lens takmak, takma
dişleri ağza yerleştirmek, diş eti kanamasının tadını ağızda hissetmek,
öksürükle ağza gelen balgamı yutmak, geğirtiyle boğaza gelen mide suyunun
geri yutulması, burundaki sümüğü genizden çekip yutmak, sahurdan dişler
arasında kalmış nohuttan küçük gıda artığını yutmak, eşini uğurlarken
sarılmak, öpmek, çocuklara sarılıp öpmek, onlarla oynamak, dedikodu
yapmak-yalan söylemek (fakat günah işlenmiş olur), serinlemek için eli,
yüzü yıkamak veya duş almak, bakarken veya düşünürken boşalma yaşamak
orucu bozmaz.
21.
Dudağa sürülen
ruj orucu bozar mı?
Oruçluyken dudağa sürülen ruj orucu bozmamakla beraber rujun emilmesi,
tadına varılması mekruhtur. Orucun anlam ve gayesi göz önünde tutulduğunda
oruçluyken ruj sürmemek orucun sıhhati açısından yerinde bir harekettir.
22.
İnsanın eşiyle öpüşmesi,
kucaklaşması orucu bozar mı?
Esas itibari ile insanın eşiyle öpüşmesi orucu bozmaz. Fıkıh ve ilmihal
kitaplarında; biraz ileri gidildiği takdirde orucun bozulmasına sebep
olabilecek şeyler mekruh sayılmıştır. Bu açıdan bakıldığında kendilerinden
emin olmayan eşlerin bir birleriyle şakalaşması, öpüşmesi mekruh
sayılmıştır.
23. Oruç fidyesi
nedir? Kimler
fidye verir? Fidye ne kadardır?
Ağır bir hastalığa yakalanan ve iyileşme umudu olmayan hastalar ve oruç
tutmaya
gücü yetmeyen yaşlılar tutamadıkları oruçlarının kâzasını hiçbir zaman
yapamayacaklardır. Bu durumda onlar tutamadıkları oruçların borcundan
kurtulmak için kurtuluş bedelini, yani fidyesini verirler. Fidye, “her bir
oruç için bir fakiri doyuracak” şeklinde verilir. Fidyenin miktarının alt
çizgisi budur. Fidyenin, kişinin mutfak harcaması göz önünde tutularak
belirlenmesinde de hayır vardır.
24.
Ramazan orucunu tutamayacak hastanın fidyelerini Ramazan ayı
çıkmadan vermek doğru mu?
Oruç fidyesi, oruç tutamadıkça verilir. Geleceğe yönelik borç ödeme olmaz.
Çünkü gün yaşanmadıkça, oruç borcu meydana gelmedikçe fidye verilmez.
25.
Oruçluya mekruh
haller nelerdir?
Tükürüğünü ağızda biriktirip yutmak, zorunlu olmadığı halde bir şeyin
tadına bakmak, ağza alıp çiğnemek, zayıf düşecek şekilde kan vermek, ağır
işlere girişerek vücudu yormak, uykusuz bırakmak.
26. Farz
olmasının şartları nelerdir?
Farz olması için öncelikle Müslüman olmak gerekir. İkinci olarak ergenlik
çağına girmiş ve akıllı durumda olmalı ve üçüncü olarak oruç tutmaya gücü
yetmelidir.
27. Hasta
oruçlarını tutamadan
ölse, oruç fidyelerini eşi veya
çocukları onun yerine verebilir mi?
Ölünün arkasından oruç borçlarının fidyesi yakınları tarafından verilmesi
câizdir. Vefat edenin günahlarının affına yakınlarının yardımcı olması
beğenilen, övülen (mendup) bir davranıştır.
28. Oruç
fidyesi bir yoksula mı, yoksa birkaç yoksula
mı verilir?
Tutulamayan oruçların fidyeleri bir yoksula verilebileceği gibi bir çok
yoksula da pay edilebilir.
29.
Orucun sıhhat
şartları nelerdir?
Tutulan orucun geçerli olabilmesi için öncelikle niyet getirilmiş olması,
daha sonra orucu bozan hallerden kesinlikle uzak durmak gerekir. Ayrıca
bayanların regl ve loğusa hallerinden çıkmış olmaları gerekmektedir.
30.
Ramazan orucuna
her gün niyet şart mı?
Oruç bir ibadettir. İbadeti âdetten ayırt etmek için başlamadan evvel
niyet şarttır. Tutmak istenilen oruca kalben olsun niyet etmek yeterlidir.
Fakat niyetin dille ifade edilmesi takdir gören bir davranıştır. Oruç için
sahura kalkmak da niyet sayılır. Ramazan’ın her günü için ayrı ayrı niyet
etmek; fakihlerin çoğunluğuna göre şarttır. Çünkü her bir günün orucu
kendi başına bir ibadettir.
31. Orucun niyet
vakti ne zaman başlar, ne zaman biter?
İçinde bulunulan gün bitmeden, yani güneş batmadan ertesi gün tutulacak
oruç için niyet edilemez. Ramazan orucunun kazâsı, başlanılmış bir nafile
orucun kazâsı, bütün kefâret oruçları ve zamanı belirlenmemiş (mutlak)
adak oruçlarının niyet zamanı; gecenin başlaması ile bitimine kadardır.
Ramazan orucu, zamanı belirlenmiş adak orucu, bütün nâfile oruçlar ki
bunlar belli bir zamana bağlı olan oruçlardır. Bu oruçların niyeti; akşam
güneşinin batışından itibaren ertesi günün yarısından (öğleden) öncesine
yani istivâ
zamanından önceye kadar; ‘hiçbir şey yememiş olma şartıyla’ yapılabilir.
Daha sonraya kalan niyet geçerli değildir.
32. Bir
oruca, “hem
kefârete hem de nâfileye”
diye niyet edilebilir mi?
Her oruca bir niyetle
başlanması şarttır.
33.
Kefâret orucu olan bir
bayan regl (ay başı kanaması) durumundan ötürü nasıl
peş peşe oruç tutabilir?
Kefâret orucu olan bayan oruçlarına başlar, regl olana dek oruca devam
eder. Söz konusu döneme girdiğinde orucuna ara verir ve bitene kadar
bekler. Daha sonra gusül alıp bıraktığı yerden oruçlarına devam eder.
34. Namaz
kılmayanın
tuttuğu oruç kabul edilir mi?
Her ibadet kendi başına değerlendirilir. Yani namaz kılmayanın tuttuğu
oruç kabul olmaz diye bir şey söylenemez. Namaz kılmayan bir kişi orucun
kurallarına uyduğu müddetçe oruçları geçerli olup oruç mükellefiyetini
yerine getirmiş olur ve oruç sevabını da hak eder. Bununla birlikte oruçlu
olarak kılınan namazların sevabı da çok büyüktür.
36.
Oruçlu iken arkadan
veya önden fitil koymak
orucu bozar mı?
Oruçlu iken arkadan fitil kullanmak orucu bozar. Bundan dolayı sadece kazâ
gerekir, kefâret gerekmez.
Kadının cinsel organına ilaç veya benzeri herhangi bir şeyin akıtılması
veya doktora muayene olması orucunu bozar. Kazâ gerekir.
Erkeğin cinsel organının içine akıtılan ilaç Hanefîlere göre orucu bozmaz;
Şafiilere göre ise bozar.
36. Düşük
yapan
kadının orucu bozulur mu?
Düşük yapan bir kadının yaptığı düşüğün saç, tırnak gibi bazı uzuvları
belirgin hale gelmişse bu kadın, yaptığı bu düşükle loğusa sayılır ve
orucu da bozulur.
37. Oruçlu iken buruna, göze damlatılan ilaç orucu bozar mı?
Burna akıtılan ilaçla oruç bozulur. Bu durumda oruçlu o günkü orucuna
devam eder. Ramazan’dan sonra bir gün kaza eder. Göze damlatılan ise
-eseri boğazda hissedilse bile- orucu bozmaz.
38. Oruç
tutmanın yasak
olduğu günler nelerdir?
Ramazan bayramının birinci günü, kurban bayramının dört günü oruç
tutulmaz, câiz değildir. Tahrîmen mekruhtur. Bayram günü yakınlarımızla
bayramlaşmak, yiyip içmek, sevinçlere ortak olmak gereklidir. Bu günlerde
oruç tutulacak olsa günah işlemiş olmakla beraber oruç geçerlidir. Bu oruç
bozulacak olsa kazâ ve kefâret gerekmez. Çünkü câiz olmayan bir görev
yüklenilmiştir.
39. Alkollü iken
oruç
tutulabilir mi?
Alkol alarak sarhoş olmuş kişiler namaz kılamaz, oruç tutamazlar. Ancak
alkolün tesiri bitip bilincine kavuştuğunda oruç tutabilir. Çünkü
ibadetlerde
bilinçli
yani aklı başında olmak şarttır.
40.
Oruçlu iken ağrıyan dişe
ilaç koymak orucu bozar mı?
Ağrıyan dişin sancısını kesmek için dişe damlatılan veya koyulan ilaç,
yutulmadıkça orucu bozmaz.
41.
Oruçlu tiryakinin sigara dumanını soluması veya dumanın boğazına kaçması
orucunu bozar mı?
Sigara dumanının havaya karışmış halini teneffüs etmek orucu bozmaz. Çünkü
insan hava almak zorundadır. Teneffüs olayı yeme, içme ile ilgili
değildir. Fakat bilerek, isteyerek sigaranın tütmekte olan dumanını,
buhurdanlığın dumanını içine çekmek, duman üzerinde nefes almak orucu
bozar.
42.
Oruçluya mekruh olan
ve olmayanlar nelerdir?
Orucun bozulmasına sebep olacak davranışlar ile orucun anlam ve gayesine
ters düşen, yakışmayan şeyler dinen mekruh sayılmıştır. Örneğin, bir şeyi
tatmak, çiğnemek; o şeyi yutma riski taşıdığından oruçluya mekruhtur.
Fakat pişirdiği yemekten sorumlu olan kişi, yemeğin tadına bakması
gerektiğinde bakar ve ağzını çalkalar.
Eşlerin öpüşmesi; oruca zarar vermemekle beraber ileri bir davranışa yol
açabilirliğinden dolayı mekruhtur.
Diş temizliği için diş fırçalamak veya misvaklamak mekruh olmamakla
beraber bu harekette aşırılığa gitmek mekruhtur.
43.
Geçici hastalığın, hayızın (regl), loğusalığın sebep olduğu kazâ
oruçlarının fidyesi verilir mi?
Bu oruçların fidyesini vermek gerekmez. Kişi iyileştiğinde, yani oruç
tutacak duruma geldiğinde Ramazan ayı dışında kazâ oruçlarını istediği
günlerde tutar.
44.
Sigara içmek, morfin
yapmak orucu bozar mı?
Sigara, nargile gibi keyf veren tütün kökenli dumanlı maddeler ile
tiryakilik gereği alınan tüm maddeler (morfin gibi) oruç yasakları
kapsamına girmektedir. Oruçlu iken bu tür maddelerden bir tanesi
kullanıldığında oruç bozulur.
45. Oruçlu kimsenin
yapması
uygun olan şeyler nelerdir?
Oruçlu kişinin, dilini gereksiz sözlerden, kötü-çirkin kelimelerden
koruması, gözlerini ve ellerini helâl olmayan şeylerden çekmesi, her
zamankinden daha fazla kibar ve nazik olmaya çalşması, vaktini ilim
yaparak, Kur’an okuyarak, dua, salâvat, zikir ve insanların faydalanacağı
işlerle doldurarak geçirmesi, yardıma muhtaçlara maddî ve mânevî
yardımlarda bulunması, temizlenmesi gerektiğinde oyalanmaması, iftar
yemeğinde aceleci olması, yoksul oruçlulara kolaylıklar sağlaması, şefkat
ve merhametinin sınırlarını genişletmesi kendisi için müstehaptır. Yani bu
şekilde hareket ettiğinde oruçlarının sevabı gayreti ölçüsünde katlanarak
artar.
|
